ადამიანების უმეტესობისთვის ფრენა 10 000 მეტრის სიმაღლეზე ასვლასთან, ღრუბლების ოკეანის გადაყურებასა და ფანჯარაში გაელვებულ ხედებთან ასოცირდება. თუმცა არსებობს სრულიად განსხვავებული ავიაცია, სადაც ფრენის სიმაღლე სტანდარტულ მარშრუტებს ორჯერ აღემატება. 20 კილომეტრის სიმაღლეზე, სტრატოსფეროს ზედა ფენებში, გარემო რადიკალურად იცვლება – ატმოსფერო იმდენად გათხელებულია, რომ ცა ჩვეულებრივ ლურჯ ფერს კარგავს და მუქ, თითქმის შავ ელფერს იღებს.
წარმოიდგინეთ, როდესაც მგზავრი ჩვეულებრივი რეისით მიფრინავს ისეთ მიმართულებაზე, როგორიცაა მიუნხენი, ილუმინატორიდან მხოლოდ თეთრ ღრუბლებსა და ჰორიზონტის სწორ ხაზს ხედავს. სტრატოსფეროში კი, სადაც სპეციალური სადაზვერვო თუ ექსპერიმენტული ხომალდები დაფრინავენ, პილოტები საკუთარი თვალით აკვირდებიან დედამიწის მკაფიო სიმრგვალეს. ეს არის ზღვარი, სადაც ავიაცია და ასტრონავტიკა ერთმანეთს ხვდება.
რატომ იცვლება ცის ფერი და ხედი დიდ სიმაღლეზე?
სტანდარტულ სიმაღლეზე ცის ლურჯი ფერი მზის სინათლის ატმოსფეროში გარდატეხითა და გაბნევით არის განპირობებული. რაც უფრო მაღლა ადის ხომალდი, მით უფრო მცირდება ჰაერის სიმკვრივე და გაბნეული სინათლის რაოდენობა.
20 000 მეტრის სიმაღლეზე ატმოსფეროს ძირითადი მასა უკვე დაბლა რჩება. პილოტები აღნიშნავენ, რომ ზევით ყურებისას ცა ღრმა ინდიგოსფერი ან სრულიად შავი ჩანს, მაშინ როდესაც ქვემოთ დედამიწის ატმოსფეროს თხელი, კაშკაშა ლურჯი შრე ირეკლება. სწორედ ამ ზღვარზე ხდება შესაძლებელი პლანეტის გეომეტრიული ფორმისა და მისი მრუდობის მკაფიოდ დანახვა.
რა ფიზიკურ გამოწვევებს აწყდებიან პილოტები სტრატოსფეროში?
კოსმოსის საზღვართან ფრენა უბრალოდ ლამაზი ხედებით ტკბობა არ არის – ეს არის უდიდესი ფიზიკური და ტექნიკური გამოწვევა. ასეთ სიმაღლეზე წნევა იმდენად დაბალია, რომ სპეციალური დამცავი აღჭურვილობის გარეშე ადამიანის ორგანიზმი არსებობას ვერ შეძლებს.
- სკაფანდრების გამოყენება: პილოტებს აცვიათ მაღალი წნევის სპეციალური კოსტიუმები (სკაფანდრები), რომლებიც კოსმონავტების აღჭურვილობის ანალოგიურია. კაბინის დეპრესურიზაციის შემთხვევაში, ეს კოსტიუმი ინარჩუნებს სიცოცხლისთვის საჭირო წნევასა და ჟანგბადის მიწოდებას.
- ტემპერატურული ცვლილებები: სტრატოსფეროში გარემოს ტემპერატურა უარყოფით 55-60 გრადუსამდე ეცემა, ხოლო ხომალდის კორპუსი ჰაერთან ხახუნის გამო მაღალ ტემპერატურამდე ცხელდება.
- ექსტრემალური დაბალი წნევა: 20 კმ სიმაღლეზე წყლის დუღილის წერტილი ადამიანის სხეულის ტემპერატურამდე ეცემა, რაც იმას ნიშნავს, რომ დამცავი კოსტიუმის გარეშე სისხლი და სითხეები ორგანიზმში დუღილს დაიწყებდა.
„მიმოხილვის ეფექტი“ და ფსიქოლოგიური განცდა
ფსიქოლოგები და საავიაციო ექსპერტები ხშირად საუბრობენ „მიმოხილვის ეფექტზე“ (Overview Effect). ეს არის სივრცული აღქმის უეცარი ცვლილება, რომელსაც პილოტები და ასტრონავტები განიცდიან, როდესაც დედამიწას კოსმოსიდან ან სტრატოსფეროდან გადაყურებენ.
პლანეტის სიმრგვალისა და მისი თხელი ატმოსფეროს დანახვა იწვევს განცდას, თუ რამდენად მოწყვლადი და ერთიანია დედამიწა. პილოტების თქმით, ეს გამოცდილება სრულიად ცვლის მათ წარმოდგენას სამყაროსა და საზღვრებზე.
როგორ უკავშირდება მაღალსიმაღლური ფრენები თანამედროვე ავიაციას?
მიუხედავად იმისა, რომ სტრატოსფერული ფრენები ძირითადად სამხედრო, სადაზვერვო ან სამეცნიერო მიზნებს ემსახურება, ამ სფეროში დაგროვილი გამოცდილება პირდაპირ ახდენს გავლენას სამოქალაქო ავიაციის განვითარებაზე.
ყველაფერი, რაც დღეს თვითმფრინავით მგზავრობას ასე უბრალოსა და კომფორტულს ხდის – აპლიკაციაში ავიაბილეთების არჩევით დაწყებული, ბორტზე მშვიდი ფრენით დამთავრებული – სინამდვილეში უდიდესი რისკის შედეგია.
ათეულობით წლის წინ, როდესაც ავიაცია ჯერ კიდევ ვითარდებოდა, პილოტები სიცოცხლის ფასად ადიოდნენ სტრატოსფეროში, რათა გაეგოთ, როგორ მოქმედებდა ადამიანსა და ტექნიკაზე უკიდურესი სიცივე, გათხელებული ჰაერი და კოსმოსური წნევა. სწორედ ამ სახიფათო ექსპერიმენტების დამსახურებაა, რომ დღეს სალონში სუნთქვა ჩვეულებრივად შეგვიძლია, ჟანგბადი ავტომატურად რეგულირდება, ხოლოს ლაინერები უზარმაზარ სიმაღლეზე უშეცდომოდ პოულობენ გზას.
გარდა ამისა, სამოქალაქო ავიაციაში აქტიურად მიმდინარეობს მუშაობა ზეჰაეროვან (ჰიპერბგერით) სამგზავრო თვითმფრინავებზე. მომავალში, შესაძლოა, კომერციულმა ლაინერებმაც უფრო მაღალ შრეებში გადაინაცვლონ, რათა ფრენის დრო განახევრდეს.
ფრენა კოსმოსის საზღვართან არის ადამიანური ინჟინერიისა და სიმამაცის მწვერვალი, სადაც ფიზიკის მკაცრი კანონები და ვიზუალური სილამაზე ერთმანეთს ერწყმის. დედამიწის სიმრგვალის საკუთარი თვალით დანახვა მხოლოდ რამდენიმე რჩეული პილოტის პრივილეგიაა, თუმცა მათ მიერ დაგროვილი გამოცდილება ავიაციის მომავალს ყოველდღიურად ცვლის.
ჩვენ კი, როდესაც მორიგი მოგზაურობისთვის ვემზადებით, შეგვიძლია დარწმუნებულნი ვიყოთ, რომ თანამედროვე საჰაერო ხომალდები უსაფრთხოების იმ მაღალ სტანდარტებს ეფუძნება, რომლებიც სწორედ ასეთი ექსტრემალური სიმაღლეების ათვისებით შეიქმნა.
Avia.ge – თქვენი მოგზაურობის ერთგული მეგობარი. სრული მხარდაჭერისთვის დაგვიკავშირდით: 551 907 907